18.05.2020

Zmiany wysokości odsetek w 2020 r. – apl. adw. Amadeusz Borkowski

Wstęp

 

Choć jesteśmy dopiero w jego II kwartale, w 2020 r. wynikające z Kodeksu cywilnego odsetki zdążyły już przybrać trzy różne wysokości. Wszystko za sprawą Rady Polityki Pieniężnej, która – mając na względzie stan epidemii i związany z tym przestój gospodarczy – na posiedzeniu w dniu 17 marca 2020 r. obniżyła m.in. stopę referencyjną Narodowego Banku Polskiego, z 1,5 % na 1 % rocznie. Warto dodać, że była to pierwsza obniżka tego wskaźnika od 2015 r. Dość nieoczekiwanie, w dniu 8 kwietnia 2020 r. zapadła decyzja Rady Polityki Pieniężnej o ponownym, dalej idącym obniżeniu stóp procentowych. Stopa referencyjna Narodowego Banku Polskiego obniżona została wówczas do wysokości 0,5 % w skali roku i na tym poziome pozostaje do dziś.

 

Choć mogłoby się wydawać, że obniżenie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego może mieć większe znaczenie jedynie dla ekonomistów czy instytucji finansowych, w rzeczywistości dotyka ono niemal każdego z nas. Od dnia 1 stycznia 2016 r. wysokość tej stopy referencyjnej została wprost powiązana z przewidzianymi Kodeksem cywilnym odsetkami, wyznaczając częściowo ich wysokość. Niedawne decyzje Rady Polityki Pieniężnej automatycznie, i to z dnia na dzień, zmieniły stopy roczne tych odsetek.

 

Odsetki kapitałowe

 

Odsetki od sumy pieniężnej (tzw. odsetki kapitałowe) należą się tylko wtedy, gdy to wynika z czynności prawnej albo z ustawy, z orzeczenia sądu lub z decyzji innego właściwego organu (art. 359 § 1 Kodeksu cywilnego). Odsetki te najczęściej bywają określane mianem swoistego wynagrodzenia za korzystanie z cudzego kapitału. Typowym przykładem jest tu odpłatna umowa pożyczki określonej sumy pieniędzy, w ramach której pożyczkobiorca w wyznaczonym terminie zwrócić musi drugiej stronie umowy nie tylko środki pieniężne, które otrzymał, lecz także odsetki. Owe odsetki będą miały z pewnością charakter właśnie odsetek kapitałowych, a dla pożyczkodawcy stanowić będą pewnego rodzaju rekompensatę (wynagrodzenie) za to, że przez określony czas nie mógł dysponować swoimi pieniędzmi.

 

Ustawowe odsetki kapitałowe obliczane są w stosunku rocznym. Wynoszą sumę stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 3,5 punktów procentowych. Śledząc poziom ww. wskaźnika ustalanego przez Radę Polityki Pieniężnej należy stwierdzić, że począwszy od dnia 1 stycznia 2016 r. ustawowa wysokość odsetek kapitałowych wynosiła 5 % w skali roku. Od dnia 18 marca 2020 r. do dnia 8 kwietnia 2020 r. stopa odsetek wynosiła 4,5 % rocznie, zaś od dnia 9 kwietnia 2020 r. kształtuje się na poziomie 4 % w skali roku.

 

Ustawową wysokość odsetek, strony umowy oczywiście mogą zmienić na dowolnie niższą albo wyższą. Celem przeciwdziałania nieuczciwym praktykom, zdecydowano się jednak na wprowadzenie odsetek maksymalnych, tj. górnego limitu umownego zwiększenia wysokości odsetek. I tak, maksymalna wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych. Mając to na uwadze, maksymalna wysokość odsetek kapitałowych od początku 2016 r. do dnia 17 marca 2020 r. wynosiła 10 % w skali roku. Po pierwszej ze wspomnianych na wstępie decyzji Rady Polityki Pieniężnej było to 9 % w skali roku, zaś po drugiej z tych decyzji ww. maksymalne odsetki kapitałowe spadły do poziomu 8 % rocznie.

 

Odsetki za opóźnienie

 

Drugą, inną kategorią odsetek przewidzianych przepisami prawa cywilnego są odsetki za opóźnienie. Należą się one wierzycielowi, jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, za czas tego opóźnienia, i to chociażby wierzyciel nie poniósł z powodu opóźnienia żadnej szkody, a nawet wówczas, gdy opóźnienie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi (art. 481 § 1 Kodeksu cywilnego). Odsetki za opóźnienie są najczęściej dochodzonym świadczeniem ubocznym względem długów i będą miały zastosowanie w zasadzie zawsze, gdy wierzyciel nie uzyska w terminie należnej mu zapłaty (np. czynszu najmu, wynagrodzenia za pracę, ceny sprzedaży itp.).

 

Ustawowe odsetki za opóźnienie obliczane są w stosunku rocznym. Wynoszą sumę stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 5,5 punktów procentowych. Mając na względzie wspomniane na wstępie zmiany ww. stopy, należy stwierdzić, że począwszy od początku 2016 r. ustawowa wysokość odsetek za opóźnienie wynosiła 7 % rocznie. Od dnia 18 marca 2020 r. do dnia 8 kwietnia 2020 r. kształtowała się ona na poziomie 6,5 % rocznie, zaś począwszy od dnia 9 kwietnia 2020 r. spadła do 6 % w skali roku.

 

Ustawową wysokość tych odsetek – tak, jak w przypadku odsetek kapitałowych – można, w drodze umowy, zmienić na dowolnie niższą albo wyższą. W przypadku tych odsetek, celem ochrony dłużników przed ponoszeniem nadmiernie dużych kosztów opóźnienia się w zapłacie, Ustawodawca również zdecydował się na wprowadzenie odsetek maksymalnych. Maksymalna wysokość odsetek za opóźnienie wynikających z czynności prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych. Mając to na uwadze, maksymalna wysokość odsetek kapitałowych od dnia 1 stycznia 2016 r. do dnia 17 marca 2020 r. wynosiła 14 % rocznie. Pierwsza z przywołanych wcześniej decyzji Rady Polityki Pieniężnej obniżyła wysokość maksymalnych odsetek za opóźnienie do 13 % w skali roku, zaś druga z nich ustanowiła je na poziome 12 % rocznie.

 

Omawiane powyżej zmiany wysokości odsetek obrazuje załączona tabela.

 

Szczególną uwagę zwracam właśnie na obniżenie maksymalnych odsetek kapitałowych oraz za opóźnienie. Bliźniacze w swojej treści, bezwzględnie obowiązujące przepisy przewidują w stosunku do obu rodzaju odsetek, że jeżeli wysokość odsetek umówionych między stronami przekracza wysokość odsetek maksymalnych, należą się odsetki maksymalne. Tym samym, niezależnie od woli stron, przewidziane w umowie wyższe niż maksymalne odsetki ulegają – z mocy samego prawa – stosownemu obniżeniu, do wskazanej wyżej wysokości. Zaznaczam przy tym, że powyższe dotyczy kontraktów zawieranych zarówno w obrocie profesjonalnym, jak i przez przedsiębiorcę z konsumentem oraz gdy obie strony umowy nie prowadzą działalności gospodarczej.

 

Uwagi końcowe

 

Na koniec wypada jeszcze wyraźne zaprzeczyć pojawiającym się w Internecie informacjom, jakoby wysokość odsetek za opóźnienie w transakcjach handlowych również uległa ostatnio modyfikacjom, wskutek zmian stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego dokonanych w marcu i w kwietniu 2020 r. O ile rzeczywiście ww. wskaźnik znajduje tu zastosowane, to jednak w tym przypadku, w myśl obowiązującej od ponad 4 lat szczególnej regulacji, wysokość tych odsetek zależy od stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego obowiązującej albo w dniu 1 stycznia (do odsetek należnych za okres od dnia 1 stycznia do dnia 30 czerwca) albo w dniu 1 lipca (do odsetek należnych za okres od dnia 1 lipca do dnia 31 grudnia). W związku z tym – jak na razie – wysokość odsetek za opóźnienie w transakcjach handlowych nie zmieniła się i od dnia 1 stycznia 2020 r. dalej wynosi 11,5% w stosunku rocznym co do większości transakcji oraz 9,5% w stosunku rocznym w przypadku transakcji handlowych, w których dłużnikiem jest publiczny podmiot leczniczy.

a.borkowski@dubois-kancelaria.com